in

RIVM: Varianten rukken sneller op dan gedacht

De Britse variant van het coronavirus rukt sneller op dan eerder werd gedacht en de opkomst van de Zuid-Afrikaanse en Braziliaanse mutanten is zelfs ‘minimaal zo zorgelijk’ als die van de Engelse.

Dat stelt Chantal Reusken, topexpert virologie bij het RIVM. Het rijksinstituut vreest dat de nieuwste varianten de werking van vaccins frustreren.

Terwijl het aantal besmettingen gestaag daalt, geven de lab-analyses van het RIVM geen aanleiding tot optimisme, stelt Reusken.

,,Op basis van wat we nu zien, denken we dat de Britse variant binnen nu en een week de overhand krijgt. Het gaat sneller dan we dachten.

Eerst was het idee nog dat het omslagpunt in de derde week van februari zou plaatsvinden. Het wordt steeds duidelijker dat het reproductiegetal van de nieuwe variant 40 á 45 procent hoger ligt.”

Het kabinet is niettemin van plan morgen tot enige versoepelingen te besluiten. Basisscholen en kinderopvang heropenen maandag.

Niet-essentiële winkels mogen volgende week weer open voor het ophalen van bestellingen. Ook de avondklok verdwijnt vanaf 10 februari, mits de besmettingscijfers niet ineens omslaan.

Demissionair minister Hugo de Jonge (Zorg) erkende vandaag wel dat er ‘nog altijd de dreiging van een derde golf is’.

Maar nu het aantal besmettingen gedaald is tot gemiddeld iets meer dan 4000 per dag, ziet het kabinet ruimte.

Een toename richting het einde van de maand zou voor de zorg te behappen zijn. Virusexpert Reusken zegt echter dat de besmettingscijfers een vertekend beeld laten zien.

,,Voor mij lijdt het geen twijfel dat de Engelse variant er voor gaat zorgen dat er een nieuwe besmettingsgolf komt.”

Ook binnen het OMT bestaat geen unanieme steun voor versoepelingen. Een ‘aantal OMT-leden’ adviseerde dit weekend juist alle maatregelen ‘een aantal weken’ door te trekken.

Maar een meerderheid vond dat door ‘maatschappelijke afwegingen’ er toch ‘dringend ruimte gewenst is voor perspectief en enige versoepeling’.

Nieuwe gevaren
Ondertussen ziet het RIVM op de achtergrond nieuwe gevaren opdoemen. ,,Op basis van wat we nu weten, lijkt ook de Zuid-Afrikaanse mutant besmettelijker dan de klassieke varianten.

Daar komt nog bij dat de mutaties in het virus zodanig zijn dat het de vraag is of de antistoffen van de bestaande variant ook net zo goed tegen deze variant werken.

Dat heeft consequenties voor de immuniteit van mensen die het virus hebben gehad en voor de effectiviteit van de vaccins, die op het bestaande virus zijn gebaseerd. Iets vergelijkbaars zien we bij een van de twee Braziliaanse varianten.”

Van de twee Braziliaanse mutanten zijn nu in totaal vijf gevallen aangetroffen, bij de Zuid-Afrikaanse stond de teller vorige week op veertien. Het werkelijke aantal ligt vermoedelijk hoger.

Hoogspanning
Het opsporen van nieuwe varianten gebeurt in het RIVM-laboratorium in Bilthoven. In december werd daar voor het eerst de Britse mutant aangetroffen.

De zorgen over die variant, die besmettelijker wordt geacht dan de bestaande, leidden tot ongekende maatregelen. Daardoor staat de samenleving en het politieke debat meer en meer onder hoogspanning.

Lees ook  Topdrukte bij winkels op eerste dag versoepelingen; Enorme rijen en terrassen helemaal vol

Maar in het RIVM-lab voelt al die onrust ver weg, wanneer deze site er een kijkje achter de schermen krijgt.

Gehuld in witte jassen en blauwrubberen handschoenen ontleden virologen, laboranten en bio-informatici hier het virus tot in detail, en daarbij kunnen ze geen afleiding gebruiken.

Al ruim een jaar staat bijna alles in dit lab in het teken van corona. Hier werd op 27 februari vorig jaar ook het eerste Nederland­se coronage­val vastge­steld.

Een vreemd besef is het wel. Dát we nu in Nederland een avondklok hebben, dát de winkels en horeca dicht zijn, komt uiteindelijk allemaal door dat apparaatje dat hier op een bureau in de hoek van de ruimte staat.

Het is een zwart-grijs rechthoekig ding, ongeveer dertig centimeter hoog, met een computerscherm ernaast. Met behulp van deze machine wordt bepaald tot welke variant een besmettingsgeval behoort.

Al ruim een jaar staat bijna alles in dit lab in het teken van corona. Hier werd op 27 februari vorig jaar ook het eerste Nederlandse coronageval vastgesteld.

Ook wordt regelmatig ingezoomd op bepaalde uitbraken, bijvoorbeeld in zorgcentra. Bekeken wordt dan wie wie heeft aangestoken, en of daar iets van te leren valt.

Door de recente opkomst van nieuwe virusvarianten – ook de Zuid-Afrikaanse en twee Braziliaanse mutanten zijn inmiddels in ons land aangetroffen – ligt het werk in het lab opnieuw onder het vergrootglas.

Voor deze site zet het RIVM voor deze éne keer de deuren open. Want hoe doe je dat precies, nieuwe virusvarianten aantonen? En hoe weet je nou zeker dat ze besmettelijker zijn?

Flowcellen
De rondleiding wordt verzorgd door Reusken en analist en labcoördinator Bas van der Veer. Ze vertellen over frequenties, fragmenten en flowcellen, over poriën, RNA en DNA.

Sequencen heet het proces waarmee onderzocht wordt welke varianten van het coronavirus rondgaan.

Na een uitgebrei­de voorbewer­king worden de monsters door een sequence-apparaat gehaald. Dat creëert als het ware een vingeraf­druk van het virus

Vanuit heel het land worden wekelijks honderden positieve coronamonsters naar Bilthoven gestuurd.

Een deel wordt gebruikt voor een random steekproef, de zogenaamde kiemsurveillance. Een ander deel wordt opgestuurd door GGD’s die zien dat een positief getest persoon bijvoorbeeld een link met Brazilië heeft, of dat plots ergens een snelle corona-uitbraak zichtbaar is. Zij willen dan weten of dat door een nieuwe variant komt.

Vingerafdruk
Na een uitgebreide voorbewerking worden de monsters door een sequence-apparaat gehaald. Dat creëert als het ware een vingerafdruk van het virus, zegt Van der Veer.

Hij legt uit hoe de machine elk positief coronamonster vertaalt in een lange code, die op 98 punten beschrijft hoe het specifieke virus uit dat monster er op detailniveau uitziet.

Lees ook  Rutte zou het 'gek' vinden om twee weken na zege terug te treden

Die code wordt vervolgens geanalyseerd door bio-informatici. Omdat bekend is op welke punten de mutanten afwijken van de ‘vertrouwde’ coronavariant, kunnen die specialisten bepalen tot welke mutant elk geanalyseerd monster behoort.

,,De GGD kan dat niet zien”, legt Reusken uit. ,,Met de pcr-tests die zij gebruiken, zie je alleen óf er coronavirus aanwezig is.”

Na de eerste vondst van de Britse variant in december, zagen ze het aantal gevallen van de mutant in het RIVM-lab snel toenemen.

,,In de laatste week van 2020 viel 1 procent toe aan de mutant, half januari was dat al 20 procent, en in sommige regio’s zelfs 30.

Op basis van wat we nu zien, denken we dat de Britse variant binnen nu en een week de overhand krijgt. Het gaat sneller dan we dachten.”

Dat soort voorspellingen is gebaseerd op de cijfers die Reusken en haar mensen in het lab aanleveren.

,,Op vrijdag komt het Outbreak Management Team bij elkaar. De dag daarvoor sturen wij de gegevens van onze surveillances naar de modelleurs.

Zij berekenen hoe de ontwikkeling van de verschillende varianten zich vertaalt in besmettingen en ziekenhuis- en intensive care-opnamen.”

Om alle varianten goed in de smiezen te houden, wordt de sequencing-capaciteit bij het RIVM fors verhoogd

Reusken weet ook dat de besmettingsaantallen nu stevig dalen. Daardoor moeten we ons echter niet in slaap laten wiegen, zegt ze.

,,Op basis van de dalende cijfers zou je kunnen zeggen dat extra maatregelen niet nodig zijn. Maar wat wij heel duidelijk zien, is dat er naast de bestaande ook een nieuwe epidemie is.

Het wordt steeds duidelijker dat het reproductiegetal van de nieuwe variant 40 á 45 procent hoger ligt.”

Capaciteit omhoog
Om alle varianten goed in de smiezen te houden, wordt de sequencing-capaciteit bij het RIVM fors verhoogd.

Tot nu toe werden 500 monsters per week nader geanalyseerd, de ambitie is om dat aantal snel te verdrievoudigen.

,,Hoe meer data we hebben, des te preciezer de voorspellingen die onze modelleurs kunnen doen. En als er een variant opkomt die net als de Britse een stuk besmettelijker is, geeft ons dat voldoende aanlooptijd om de opkomst van die mutant te monitoren en te anticiperen met maatregelen.”

Het moet ook voor Reusken wennen zijn, dat de bevindingen uit haar lab nu zoveel impact hebben op de wereld om haar heen.

,,Op zich ervaar ik mijn werk niet per se anders. Bij de ebolabestrijding in Afrika heb ik al gezien wat voor een verwoestend effect een virusuitbraak kan hebben, en wat de gevolgen kunnen zijn voor de maatschappij.

Maar dat het wereldwijd zo groot is en dat er zoveel aandacht en urgentie is, dat is wel nieuw. Even rustig in het lab iets uitzoeken is er niet bij.”

Agent (30) omgekomen bij ongeluk, zijn vrouw en collega is zwaargewond

Weg studie, weg baan: Ayoub (19) raakt na rellen in Den Haag veel in zijn leven kwijt